Familiewoning vergunningsvrij: wat verandert er per 2027
Een huis in de tuin van je ouders, of een woning op je eigen erf voor je volwassen kind: zonder vergunning en zonder zorgindicatie. Dat komt eraan, maar nog niet vandaag. Hier lees je wat er al geldt, wat het ontwerpbesluit regelt en hoe je je voorbereidt.
Wat is een familiewoning
Een familiewoning is een zelfstandige woonruimte op het erf van een bestaande woning, bedoeld voor een familielid. Denk aan een ouder die dichterbij wil wonen voordat er zorg nodig is, of aan een volwassen kind dat door de woningnood nog thuis woont. Het ontwerpbesluit dat de regeling uitwerkt, noemt beide situaties met zoveel woorden: de pré-mantelzorgwoning en het kind dat thuis blijft wonen omdat er geen betaalbare woning te vinden is (ontwerpbesluit, toelichting).
Het verschil met wat nu kan, zit in één woord: zorg. De mantelzorgwoning bestaat al langer als vergunningvrije route, maar alleen als er aantoonbaar mantelzorg wordt gegeven of ontvangen. De familiewoning laat die voorwaarde los. Familie zijn is dan genoeg.
Volgens de toelichting bij het ontwerpbesluit gaat het om meerderjarige familieleden in de eerste graad en hun huishouden: je partner, je ouders en schoonouders (ook stief- en adoptieouders), je kinderen (ook stief-, adoptie- en pleegkinderen) en je schoondochters en schoonzonen. Ten minste één bewoner van de familiewoning moet die band hebben met een bewoner van het hoofdhuis; een partner en minderjarige kinderen wonen gewoon mee (nota van toelichting, paragraaf 2.12.3).
De regeling geldt ook op een agrarisch of ander bedrijfserf, zolang er op het perceel een (bedrijfs)woning staat. Voor een kind dat het familiebedrijf overneemt, is dat een manier om op het erf te gaan wonen. Een familiewoning blijft wel altijd een bijgebouw bij die woning; het wordt geen zelfstandige woning die los verkocht of verhuurd kan worden (nota, paragraaf 2.12.7).
Belangrijk om vooraf te weten: de woning zelf hoeft niet anders te zijn dan een mantelzorgwoning. Dezelfde Silva kan beide zijn. Wat verandert, is de juridische route om hem te mogen plaatsen en bewonen.
Wat verandert er per 1 januari 2027 (verwacht)
Twee regelingen worden in berichtgeving vaak door elkaar gehaald. Begrijpelijk, want ze horen bij elkaar. Toch zijn het twee aparte stappen, met een eigen datum.
De wet. De Wet versterking regie volkshuisvesting is op 23 juni 2026 aangenomen en geldt sinds 1 juli 2026 (Rijksoverheid; Staatsblad 2026, 157). Die wet geeft Rijk, provincies en gemeenten meer sturing op de woningbouw (IPLO). De familiewoning staat níet in die wet.
Het besluit. De vergunningvrije familiewoning staat in een onderliggende algemene maatregel van bestuur, het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Dat besluit voegt aan het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) een paragraaf toe voor mantelzorg- en familiewoningen. Het ontwerp ging op 19 december 2025 naar de Kamer (ontwerpbesluit; nota van toelichting). De Raad van State adviseerde op 21 oktober 2026 het besluit niet zo te nemen, tenzij het wordt aangepast. Die kritiek gaat over de betaalbaarheidseisen en de regionale woningbouwafspraken, niet over de familiewoning (advies Raad van State, via omgevingsweb). De ingangsdatum wordt bij koninklijk besluit bepaald. In de berichtgeving wordt gerekend met 1 januari 2027, maar die datum staat nog niet vast (wetgevingskalender).
Wat hieronder staat, is dus gebaseerd op het ontwerp. De definitieve tekst kan op onderdelen afwijken. Wij werken deze pagina bij zodra het besluit in het Staatsblad staat.
Wat er volgens de toelichting per die datum verandert:
- de familiewoning op het achtererf wordt vergunningvrij, ook zonder zorgindicatie (ontwerpbesluit);
- de regels voor vergunningvrije mantelzorg- en familiewoningen worden weer landelijk geregeld; sinds de invoering van de Omgevingswet stonden ze in het omgevingsplan van elke gemeente (ontwerpbesluit);
- voor de mantelzorgwoning vervalt de mantelzorgverklaring als bewijsstuk, en de grens van twee bewoners verdwijnt (omgevingsweb);
- gemeenten mogen de woonvorm niet uitsluiten, maar wel ruimere regels stellen, bijvoorbeeld voor oppervlakte of bouwhoogte (ontwerpbesluit).
Tot het besluit in werking treedt, gelden de regels die er nu zijn: het omgevingsplan van je gemeente en de bestaande mantelzorgroute. Wie vandaag een woning voor familie zonder zorgsituatie wil plaatsen, heeft daarvoor in de meeste gevallen nog een omgevingsvergunning nodig.
Verschil met de mantelzorgwoning
Het gebouw kan precies hetzelfde zijn. Het verschil zit in wie er woont en waarom.
| Mantelzorgwoning | Familiewoning | |
|---|---|---|
| Voor wie | Iemand die mantelzorg ontvangt of geeft | Een meerderjarig familielid in de eerste graad, met huishouden |
| Zorgrelatie nodig | Ja | Nee |
| Vergunningvrij | Nu al, onder voorwaarden | Naar verwachting vanaf 1 januari 2027 |
| Bewijs | Nu: een verklaring van bijvoorbeeld huisarts of wijkverpleegkundige; vervalt naar verwachting per 2027 | De familieband |
| Plek | Achtererfgebied | Achtererfgebied |
De bronnen voor deze vergelijking zijn dezelfde als hierboven: het ontwerpbesluit en de toelichting op omgevingsweb.
Heb je nu al een zorgsituatie, dan hoef je niet op 2027 te wachten. De mantelzorgroute is dan vaak al open. Lees daarover meer in onze pagina over de regels voor de mantelzorgwoning. Zonder zorgsituatie is een woning voor familie op dit moment in de meeste gevallen vergunningplichtig, tenzij je gemeente ruimere regels heeft.
Voorwaarden
Vergunningvrij is niet hetzelfde als regelvrij. Voor de familiewoning gelden, voor zover nu bekend, deze uitgangspunten.
- Plek. In het achtererfgebied, dus niet aan de voorkant van de woning (ontwerpbesluit).
- Hoogte. Tot 5 meter. Staat de woning meer dan 4 meter van het hoofdhuis, dan mag hij tot 3 meter hoog een plat dak hebben; daarboven is een schuin dak verplicht, met een dakvoet van hoogstens 3 meter en een nok van hoogstens 5 meter (ontwerpbesluit, artikel 2.30b).
- Oppervlakte. De grens geldt voor alle bijgebouwen op het achtererf samen en hangt af van de grootte van dat erf: tot 100 m² mag de helft bebouwd zijn, daarboven loopt het percentage terug, tot een maximum van 150 m² aan bijgebouwen op grote percelen. Een bestaande schuur of ander bijgebouw mag tot 150 m² als familiewoning worden gebruikt. Buiten de bebouwde kom geldt de erfregel niet voor een geheel of in delen verplaatsbare woning tot 100 m² (ontwerpbesluit, artikel 2.30b; nota, toelichting bij artikel 2.30b).
- Minimale tuin. Een woning heeft minstens ongeveer 20 m² nodig. Op een achtererf kleiner dan ongeveer 40 m² past daarom geen vergunningvrije familiewoning (nota, toelichting bij artikel 2.30b).
- Indeling. Woonruimte alleen op de begane grond, geen dakterras of balkon, en minstens 1 meter van openbaar toegankelijk gebied (ontwerpbesluit, artikel 2.30b).
- Bewoners. Eén huishouden per woning, zonder maximum van twee personen. Op één erf kunnen twee mantelzorg- of familiewoningen staan, zolang de oppervlaktegrens dat toelaat (nota, paragraaf 2.12.9).
- Geluid en geur. Regels over geluid, trillingen, geur en slagschaduw van bedrijven, wegen of windturbines gelden niet voor de familiewoning. Dat houdt de route open op een erf naast een boerderij of langs een weg, maar jij weegt zelf af of die plek prettig wonen is (nota, paragraaf 2.12.10).
- Bouwregels. De technische eisen uit het Bbl blijven gelden, zoals constructieve veiligheid, brandveiligheid en gezondheid. Een bouwmelding onder de Wet kwaliteitsborging is volgens dezelfde bron niet nodig (omgevingsweb).
- Adres. De bewoners staan in beginsel ingeschreven op het adres van de hoofdwoning. Er wordt gewerkt aan een correctie waardoor een eigen adres mogelijk wordt als de woning als verblijfsobject kwalificeert (omgevingsweb).
- Gemeente. Je gemeente mag de woonvorm niet uitsluiten, maar wel ruimere regels stellen (ontwerpbesluit).
Ook als het besluit geldt, blijft de toets per adres zinvol. Een monumentstatus, een beschermd stads- of dorpsgezicht, een rivierbed, een veiligheidszone rond een bedrijf of buisleiding (ontwerpbesluit, artikel 2.30c), de erfgrenzen en de bereikbaarheid voor transport bepalen mee wat er op je kavel kan. Een woning die technisch past, kan juridisch toch een andere route nodig hebben.
Ook praktisch is er meer dan de regel. Is er ruimte om de woning aan te voeren, liggen de aansluitingen voor water, riolering en elektriciteit binnen bereik, en waar komt de voordeur ten opzichte van die van het hoofdhuis? Dat zijn vragen die wij bij een kavelgesprek samen met jou doorlopen.
Wat als de situatie verandert
Een familiewoning plaats je voor een levensfase, niet voor altijd. Een ouder verhuist naar een zorginstelling, een kind vindt een eigen woning, het huis wordt verkocht. Het ontwerpbesluit is daar helder over: zodra er geen eerstegraads familielid meer woont, is het geen vergunningvrije familiewoning meer. De woning moet dan weer passen in het omgevingsplan van je gemeente. Laat dat plan op die plek een bijgebouw met woonfunctie toe, of geeft de gemeente er een vergunning voor, dan kan de woning blijven staan. Anders krijgt hij een andere functie of gaat hij weg (nota van toelichting, paragraaf 2.12.13). Een vaste einddatum kent de regeling niet.
Dat is dezelfde lijn als bij de mantelzorgwoning van nu: stopt de mantelzorg, dan vervalt de vergunningvrije status en geldt weer het omgevingsplan. De huidige regels staan in de zogeheten bruidsschat van het omgevingsplan, artikelen 22.27 en 22.36 (nota, paragraaf 2.12.4 en 2.12.13). Lees ook onze pagina over de regels voor de mantelzorgwoning.
Daarom kijken wij bij elke woning ook naar de volgende fase. Een Silva staat op schroefpalen, zonder graafwerk of betonstort, en is demontabel. Hij kan worden verplaatst, of een andere functie krijgen: gastenverblijf, werkruimte of, waar dat mag, verhuur. Lees meer over bouwen op schroefpalen.
Spreek binnen de familie ook vooraf af wie eigenaar is van de woning, wie de kosten draagt en wat er gebeurt bij verkoop van het hoofdhuis. Juist omdat zo'n besluit vaak uit liefde en enige haast ontstaat, helpt het om die afspraken rustig op papier te zetten, bij voorkeur met een notaris.
Vragen om samen te bespreken
Een familiewoning is een woonbesluit voor meerdere mensen tegelijk. De regels zijn één kant; hoe je met elkaar wilt wonen is de andere. Deze vragen helpen om dat gesprek vooraf te voeren, voordat er een tekening ligt.
- Hoe dichtbij is dichtbij? Zie je elkaar elke dag, of juist alleen als je dat afspreekt? Dat bepaalt waar de woning komt te staan en welke kant de voordeur op wijst.
- Wat als er later zorg nodig is? Een familiewoning voor een fitte ouder kan over een aantal jaren een woning worden waarin zorg wordt gegeven. Denk vooraf na over drempels, de badkamer en de looproute tussen beide huizen.
- Wie draagt welke kosten? Aanschaf, de vaste lasten, onderhoud en de aansluitingen. Leg het vast, ook als het nu vanzelfsprekend voelt.
- Wat gebeurt er met de tuin? Een woning in de tuin verandert het gebruik van de tuin voor iedereen. Kijk samen waar de zon valt, waar privacy nodig is en waar je elkaar juist tegenkomt.
- En de buren? Vergunningvrij betekent niet dat buren niets te zeggen hebben over hoe het voelt. Een vroeg gesprek voorkomt veel.
Wie deze vragen vooraf bespreekt, plaatst een woning die over vijf jaar nog net zo goed past als op de dag van oplevering.
Wat je nu al kunt doen
Een woning die in 2027 bewoond moet worden, begint niet in 2027. Dit kun je nu al doen.
- Check je adres. De kavelcheck onderaan deze pagina geeft binnen een minuut een eerste beeld. Wij toetsen de uitkomst kosteloos bij je gemeente.
- Kijk wat er nu al kan. Is er een zorgsituatie, dan is de mantelzorgroute vaak nu al beschikbaar.
- Vraag je gemeente naar eigen regels. Een aantal gemeenten heeft al een eigen regeling voor pré-mantelzorg (omgevingsweb).
- Reken met de doorlooptijd. Van definitieve opdracht tot bewoning duurt een Silva vijftien weken, de plaatsing op de kavel één tot twee dagen. Lees hoe het bouwproces in vijftien weken verloopt.
- Kom kijken. In Everdingen staat onze eerste bewoonde Silva Embrace. Een privébezoek laat zien hoe het voelt om dichtbij te wonen, zonder bij elkaar in te trekken.
En vooral: praat erover met wie er gaat wonen. De beste familiewoningen zijn die waarbij iedereen vooraf weet hoe dichtbij dichtbij is. Eigen voordeur, eigen ritme, en elkaar op loopafstand.
Veelgestelde vragen
Is een familiewoning nu al vergunningsvrij?
Nee. De Wet versterking regie volkshuisvesting geldt sinds 1 juli 2026, maar de vergunningvrije familiewoning wordt geregeld in een apart besluit. De Raad van State heeft daarover in oktober 2026 geadviseerd; de ingangsdatum wordt bij koninklijk besluit bepaald en wordt in de berichtgeving verwacht per 1 januari 2027. Tot die tijd gelden het omgevingsplan van je gemeente en de bestaande mantelzorgroute.
Maakt de nieuwe wet de familiewoning vergunningsvrij?
Nee, de wet zelf niet. De wet geeft overheden meer regie op de woningbouw. De familiewoning staat in het onderliggende Besluit versterking regie volkshuisvesting, dat onder meer het Besluit bouwwerken leefomgeving aanpast.
Voor wie is een familiewoning bedoeld?
Voor meerderjarige familieleden in de eerste graad en hun huishouden: partner, ouders en schoonouders, kinderen (ook stief-, adoptie- en pleegkinderen) en schoondochters en schoonzonen.
Heb ik straks nog een zorgindicatie nodig?
Voor een familiewoning niet. Voor de mantelzorgwoning vervalt volgens de toelichting bij het besluit de mantelzorgverklaring als bewijsstuk.
Hoe groot mag een familiewoning zijn?
Tot 5 meter hoog. De oppervlakte hangt af van je achtererf: op een klein erf hoogstens de helft, op grote percelen maximaal 150 m² aan bijgebouwen samen. Buiten de bebouwde kom mag een verplaatsbare woning tot 100 m² ongeacht die erfregel. Een achtererf kleiner dan ongeveer 40 m² is te klein.
Wat gebeurt er als het familielid verhuist?
Dan is het geen vergunningvrije familiewoning meer en geldt weer het omgevingsplan van je gemeente. Laat dat de woning toe, of krijg je een vergunning, dan kan hij blijven. Anders krijgt hij een andere functie of wordt hij weggehaald.
Mag een familiewoning in de voortuin?
Nee. De vergunningvrije route geldt voor het achtererfgebied.
Moet een vergunningvrije familiewoning aan bouwregels voldoen?
Ja. De technische eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving, zoals constructieve veiligheid, brandveiligheid en gezondheid, blijven gelden.
Wat kan ik nu al doen?
Je adres laten toetsen, nagaan of de mantelzorgroute nu al voor jou open is, bij je gemeente vragen naar eigen regels en rekening houden met vijftien weken van definitieve opdracht tot bewoning.
